Çocuklarda Bilgisayar Oyunlarının Dikkat Eksikliği ve Davranış Problemlerine Etkisi

foto1

SELMA AKBULUT PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK MERKEZİ

STJ.PSK.DAN.SEHER SELENAY BAŞTÜRK

Araştırmanın Amacı: Bu araştırmanın amacı, çocukların bilgisayar oyunlarından nasıl etkilendiğini, bu etkilerin nasıl dikkat eksikliğine yol açtığını ve ne gibi davranış problemlerine sebep olduğunu ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler: teknolojik cihazlar, bağımlılık, çocuk, tehlike, dikkat eksikliği, davranış problemleri

GİRİŞ

Günümüzde ergenler ve çocuklar geleneksel-modern teknolojiyle birlikte büyümektedirler. Televizyon izleme süresindeki artışın ve izlenen içeriklerin, çocukların gelişimi ve sağlığına olumsuz etkisi olduğu bilinmekle birlikte, son yıllarda yaygınlaşan bilgisayar, tablet ve akıllı telefon gibi teknolojik cihazların kullanımının da çocuklar için hem yararlı olduğu hem de sağlık problemlerine yol açtığı bilinmektedir. Çocukların bu cihazları uzun saatler, sıklıklar ve farklı duruş pozisyonlarında kullanmaları gelişimsel problemlere, kas-iskelet sistemi problemlerine, dikkat eksikliğine, obezite ve uyku kalitesinde yetersizliğe neden olduğu görülmektedir.

Çocukların ve gençlerin bilgisayar karşısında gerçekleştirdikleri etkinlikler arasında bilgisayar oyunu oynamanın önemli bir yeri olduğu bilinmektedir. Bilgisayarların oyun amaçlı kullanımında çeşitli nedenler etkili olmaktadır. Bilgisayarların, ev ve iş yerlerinde sıklıkla kullanılması ve genel olarak oyunların dijital platforma uygun olarak üretilmesi bu araçların oyun oynamak için daha fazla tercih edilmesine neden olmuştur. Ayrıca internete erişimin sağlanması ile de dünya genelinde çevrimiçi oyun sektörü ön plana çıkmıştır. Bilgisayarlardan oynanan çevrimiçi oyunların ulaşılabilirliğinin artmasıyla oyunların daha fazla bireyi odağına aldığı ileri sürülmektedir. Bilgisayar oyunlarıyla ilgili yapılan birçok araştırma eğitici, öğretici ve geliştirici bilgisayar oyunlarının uygun zamanlar içerisinde oynanmasının çocuk ve gençlerin gelişimine katkı sağladığı ön görülmektedir. Çocuk ve gençler duygularını, düşündüklerini ve arzularını oyun sırasında ifade etmektedirler. Genel anlamda, bilgisayar oyunlarının, çocuklar ve gençler üzerinde, diğer oyunlarda (saklambaç, yakar top, körebe vb.) olduğu gibi sakinleştiren, kontrol eden, üstünlük duygusu kazandıran gibi etkisi olduğu bilinmektedir. Yapılmış olan birçok çalışmaların çoğunda bilgisayar oyunlarının olumsuz da birçok etkisi üzerinde durulmuştur. Son yıllarda yapılmış olan araştırmalarda bilgisayar oyunu oynayan çocukların davranışları ve beyin aktiviteleri incelendiğinde; bu oyunların bağımlılık yaptığı, çocukların hem davranışlarını hem de beyin gelişimlerini olumsuz yönde etkilendiği ön görülmüştür. Bilgisayar oyunlarının çocukların kültürel çevresini kirlettiğini, dikkat eksikliği yarattığını, beyin gelişimini olumsuz yönde etkilediğini ve saldırgan davranışları teşvik ettiğini ortaya koymaktadır

  • Bilgisayar Oyunları

Bilgisayarların oyun amaçlı kullanılması, oyunun insan yaşamındaki yeriyle yakından ilgilidir. Çünkü oyun, çocukların hayatında özellikle erken yaşlarda daha belirgin bir ihtiyaç olarak görülmektedir. Oyun; gerçek yaşamın bir parçası olmakla birlikte çocuğun fiziksel, bilişsel, dil, duygusal ve sosyal gelişiminin temelini oluşturan bir öğrenme sürecidir. Oyun içerisinde çocuk hareket halindedir, düşünür, hayal kurar. Bunları sözleriyle ve beden diliyle birlikte ortaya koyar. Çocuk oyun yoluyla; çevresini ve insanları tanır, tecrübe kazanır, gücünü keşfeder, sınırlarını dener, insan ilişkilerini öğrenir, sosyal ilişkileri deneyimler, düşüncelerini, duygularını, çatışmalarını doğru bir şekilde ortaya koymayı ve ifade etmeyi öğrenir. Oynadığı oyunlarda öğrendiği bilgileri pekiştirir. Yaşıtları ile birlikte olmanın keyfini yaşarken aynı zamanda yeni iletişim yollarını öğrenir. Ancak günümüzde geleneksel oyunlardan farklı özelliklere sahip olan bilgisayar oyunları popüler bir eğlence aracı olmuştur.

Bilgisayar oyunlarının el-göz koordinasyonunu sağlama, uzamsal yetenekler, hayal gücünü geliştirme, geometri, matematik, kimya ve fizikle ilgili üst düzey düşünebilme becerisi, nesneleri canlandırabilme ve uzaydaki şekillerin bütünleşmesini sağlamak gibi faydaları olduğunu belirtmektedir. Tüm bu yararlarının yanında bilgisayar oyunlarının, özellikle çocuk ve gençlerin gelişimleri üzerinde olumsuz etkileri olduğu öngörülmüştür. Dijital oyunların uzun sürmesi, özellikle zaman kontrolü sağlamakta güçlük yaşayan küçük yaşlardaki çocukların akademik, psikolojik, sosyolojik ve biyolojik açıdan olumsuz etkilemektedir.

  • Oyun Bağımlılığı

Bilgisayar oyun bağımlılığı, bir çocuğun zihninin sürekli olarak oyunla meşgul olması, uzun süre oyunla ilgilenmesi ve oyunu bırakamamasıdır. Oyun oynayan ve oyun bağımlılığı bireylerin aile ve öğretmenleri, çocukların zamanlarının çoğunu bilgisayar başında geçirmesinden, dikkat eksikliği yaşamalarından ve ders çalışma konusunda isteksiz olmalarından dolayı rahatsızlık duymaktadırlar. Ancak bilgisayar oyunları çocukların ilgisini çekmektedir ve sağladığı olduğu doyum ve motivasyon sayesinde de sürekli oynama isteği uyandırmaktadır. Zamanının çoğunu oyunla geçiren bağımlı çocuklar veya gençler bir süre sonra oyun ve oyundaki karakterlerle kendini özdeşleştirebilir. Bu özdeşleştirmenin ölüme kadar giden olumsuz etkileri olabilmektedir.

DSM V’de tanımlanan online oyun bağımlılığı tanı kriterleri:

  1. Bireyin zihninin sürekli bir biçimde internet oyunlarıyla meşgul olması
  2. Yoksunluk belirtileri
  3. İnternet oyunlarında geçirilen zamanın giderek artması
  4. İnternet oyun kullanımını konusunda kontrolün azalması
  5. Aşırı internet kullanımı nedeniyle karşılaşmış olduğu psiko-sosyal sorunlara karşın kullanıma devam etmesi
  6. İnternet oyun kullanımı dışında, eskiden sahip olunan ilgi alanları ve hobilerin azalması ya da kaybedilmesi
  7. İnternet oyununun olumsuz duygu durumundan kurtulmak veya kaçınmak için kullanılması
  8. İnternet oyunlarında geçirilen süre hakkında aile üyelerine, uzmanlara veyadiğer kişilere yanlış bilgi verilmesi/ yalan söylenmesi

Bilgisayar oyun bağımlılığının oluşturabileceği olumsuz etkiler;

Biyolojik açıdan; fiziksel aktivitenin sınırlı olmasından dolayı el, omuz ve omurga duruş problemleri, psikomotor becerilerde gerilik, kilo problemi, çeşitli göz problemleri, baş ağrısı, hiperaktivite, göz kuruluğu, uyku problemleri, halsiz hissetme, sürekli yorgun hissetme olarak sıralanmıştır. Psikolojik açıdan ise; kaygı artışı, takıntılı davranış sergileme, saldırganlık, hissizleşme, antisosyal davranış eğilimi, kişilik yapısında farklılaşma, isteksizlik, bıkkınlık, gerçek hayattan uzaklaşma, hayal görme gibi problemler sıralanmıştır. Okul sorumluluklarını yerine getirmeme ve okul başarısızlığı, öğrenme güçlükleri, oyunda geçirilen zaman konusunda ailesine yalan söyleme ve insanlarla iletişimin bozulması diğer problemler olarak belirtilmiştir. Bilgisayar oyun bağımlılığının yaşam kalitesini düşüreceği, saldırgan davranışlara yöneltebileceği, düşük benlik saygısına yol açabileceği, akademik başarıyı düşürebileceği, sosyal becerilerde gecikmeye sebep olabileceği ve oyun karakterleri ile özdeşleşmeye yol açabileceği, aile ilişkilerinde problemler yaşatabileceği belirtilmiştir.

  • Bilgisayar Oyunları ve Davranış Problemleri

Çocukluk döneminde gözlenen davranış problemleri; karşı gelme, karşıt olma, başkaldırma, düşmancıl davranışlar olarak gözlenebilir.İnsan ya da hayvanlara karşı öfke tepkisi de kendisini gösterir.

Bilimsel araştırma ve medya haberlerinin içerikleri incelendiğinde, son yıllarda çocuk ve gençlerde saldırganlıkla ilgili giderek artan sayıda bir yayın olduğu görülmektedir. Bu yayınlardan bir kısmı da saldırganlık ve bilgisayar oyunları ilişkisine odaklanmaktadır. Çocuk ve gençlerin bilgisayar oyunu oynama taleplerinde ve bu etkinlik için ayırdıkları zamanda önemli bir artış olduğu; bu eğilim nedeniyle çocuk ve gençlerin sosyal yaşamlarından uzaklaştığı bildirilmektedir. Şiddet içerikli bilgisayar oyunlarının saldırganlık üzerindeki etkilerini inceleyen bazı araştırmalar, bu tür oyunların çocuk ve gençlerde saldırgan davranışların ve davranış bozukluklarının ortaya çıkmasına neden olabildiğini ortaya koymaktadır. Şiddet içerikli bilgisayar oyunları oynamanın, düşmanlık duygularında doğrudan bir artışa neden olduğu görülmektedir. Çünkü bu oyunların içerikleri kavga, adam öldürme, silah kullanımı, araba yarışı gibi olumsuz örnekler içermektedir. Uzun süreler şiddet içerikli oyunları oynamak, saldırganlıkla ilişkili davranışa güdüler ve bu davranışların öğrenilip pekiştirilmesine yol açabilmektedir. Çocuk eğer şiddet içerikli oyunlar oynuyorsa, her oynadığında, düşmanlar için tetikte olmayı, diğerlerine karşı saldırgan davranışta bulunmayı, diğerlerinden saldırgan davranış beklemeyi, şiddet kullanımına karşı olumlu tutumlar geliştirmeyi ve şiddet içerikli çözümlerin etkili ve uygun olduğunu öğrenebilir. Günümüzde oynanan oyunların yol açtığı davranış problemleri şu şekilde sıralanabilir;

  • Kendine zarar verme
  • Arkadaşlarına zarar verme
  • Ailesine zarar verme
  • Yalan söyleme
  • İntihar girişiminde bulunma ve intihar
  • Fiziksel yaralanmalara yol açabilecek nesne kullanma(cam,sopa vb.)
  • Tehdit etme
  • Zorbalık
  • Asosyal olma
  • İçine kapanma

  • Dikkat Eksikliği

Dikkat eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu, kişinin davranışlarını kontrol etmesini ve belli bir konu üzerinde odaklanmasını zorlaştıran psikiyatrik bir bozukluk şeklinde tanımlanabilir. Belirtileri;

  • Verilen yönergeleri başından sonuna kadar takip edemezler,
  • Dikkatlerini yaptıkları işe ya da oyununa vermekte zorlanırlar,
  • Evde ya da okulda yaptıkları işler ve aktiviteler için gereken malzemeleri kaybederler,
  • Detayları gözden kaçırabilirler,
  • Unutkandırlar,
  • İlgileri kolayca dağılabilir,
  • Yerlerinde duramazlar,
  • Oturması gerektiği durumlarda oturamazlar,
  • Çok konuşurlar,
  • Ders çalışırken dikkatleri sürekli dağılır,
  • Odaklanma problemi yaşarlar.

Tedavisi kolaydır ve tedavi için altın dönem olan okul öncesi ve okul çağının ilk yıllarıdır. DEHB tedavi edilmediği durumda çocuğun ya da gencin yapısal zorluklarından kaynaklanan davranış sorunları ve okul başarısızlıkları devam edecektir. Tedavisinde aileye büyük bir rol düşmektedir.

SONUÇ VE ÖNERİLER

Bu çalışmada söz edilen risklerle mücadelede yetişkinlere önemli roller düşmektedir. İlgili devlet kurum ve kuruluşlarının konuya daha fazla önem vermesi, eğitmenlerin ve ebeveynlerin konuyla ilgili olarak bilgi sahibi olmaları veya bilgi birikimlerini arttırmaları, bunun yanında tabii ki çocuklarımızın ve gençlerimizin de konuyla ilgili olarak eğitilmeleri ve takip edilmeleri gerekmektedir. Okul öncesi bilgisayar ve internet kullanımının ilk ayağı olan evlerde alınabilecek önlemler en başta ele alınmalıdır. Bu konuda ebeveynlere çeşitli sorumluluklar düşmektedir. Okullarda çocuklara eğitim ve rehberlik hizmeti verilmesini; kendilerine bu konuda yardımcı olacak önerilerin sunulmasını; daha fazla çocuklara özel sitelerin geliştirilmesini ve daha gelişmiş teknolojiye sahip filtreleme, ebeveyn denetim ve izleme yazılımlarının sunulmasını istemektedirler. Çocukların internet etkinliklerinin yer, zaman, nitelik ve süresini belirli kurallara bağlamak; İnternet’te gerçekleştirilen etkinliklerin, oyunların çocuklar belli bir yaş ve olgunluğa gelene kadar denetlemek, mümkün olduğunca bu etkinlikleri çocukla birlikte gerçekleştirmek; belli içerik ve web sitelerine erişimi sınırlandırmak için İnternet güvenlik araçlarını kullanmak gibi önlemlere başvurulabilir. Elbette bu tür önlemlerin ailelerin, eğitimcilerin ve gençlerin karşılıklı işbirliği ile hayata geçirilmesi, çok daha yapıcı ve verimli bir eğitim ve iletişim ortamı yaratacaktır. Yetişkinlerin koyduğu kuralların çocuk ve ergenler tarafından olumlu biçimde algılanmasını sağlamak zor ancak yararlı bir süreç olacaktır. İzlenen aşırı koruyucu yaklaşım ve sürekli denetim paranoyası, bireylerin uygun başa çıkma stratejilerini geliştiremeyecek kadar sınırlandırılması biçiminde kendini gösterebilir. Bu riskler ve birey üzerindeki olumsuz sonuçlar yapıcı bir yaklaşımla bilinçlendirmenin gerçekleştirilebileceği öne sürülebilir. Verilebilecek rehberlik, güvenli kullanım bağlamında daha güzel bir ortam yaratmaya yardımcı olabilir. Seminerler düzenlenmeli ve hem aileler için hem de çocuklar için eğitimler verilmelidir. Aile bilinçlendirilmelidir. Sonuç olarak çocuk ve gençlerin yararına sunulan internet ve bilgisayar oyunları ancak ihtiyaç dâhilinde kullanıldıklarında kullanıcısına ya da oyuncusuna yararlı olacaktır.

WWW.SELMAAKBULUT.COM

KAYNAKÇA

Mustafaoğlu R., Zirek E., Yasacı Z., Özdinçler Razak A. Dijital Teknoloji Kullanımının Çocukların Gelişimi ve Sağlığı Üzerine Olumsuz Etkileri, Türkiye Yeşilay Cemiyeti, Addıcta, 5(2), 227-247.

Kars Bahar G., Yılmaz B., Şiddet İçerikli Bilgisayar Oyunlarının Çocuklarda Saldırganlığa Etkisi, Türkiye Cumhuriyeti Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 2010-Ankara.

Aksoy A. ve Ögel K. (2003) Kendine zarar verme davranışı. Anatolian Journal of Psychatry, 4, 226-236.

Helvacı Çelik F.G. ve Hocaoğlu Ç. (2017) Kasıtlı Kendine Zarar Verme Davranışı. Current Approaches in Psychiatry, 9, 209-226. doi:10.18863.

Savcı M., Aysan F., Teknolojik Bağımlılıklar ve Sosyal Bağlılık: İnternet Bağımlılığı, Sosyal Medya Bağımlılığı, Dijital Oyun Bağımlılığı ve Akıllı Telefon Bağımlılığının Sosyal Bağlılığı Yordayıcı Etkisi, Dusunen Adam The Journal of Psychiatry and Neurological Sciences 2017;30:202-216 DOI: 10.5350/DAJPN2017300304.

Taş İ., Güneş Z., 8-12 Yaş Arası Çocuklarda Bilgisayar Oyun Bağımlılığı, Aleksitimi, Sosyal Anksiyete, Yaş ve Cinsiyetin İncelenmesi, Klinik Psikiyatri 2019;22:83-92, DOI: 10.5505/kpd.2018.17894.

Karacaoğlu D. Çocuklarda Bilgisayar Oyun Bağımlılığı İle Aile İlişkileri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Bilim Dalı, Şubat-2019.

Üneri Şükran Ö., Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hematoloji Onkoloji EAH Çocuk Psikiyatrisi Kliniği, Ankara; 11.05.2016.

Uysal D., Bilgisayar Oyunlarında Bağımlılık, Şiddet ve Kimlik Kaybının Çocuk ve Gençler Üzerindeki Etkileri: Burkhard Spınnen’ın ‘Nevena’ Adlı Romanı, Sakarya Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Alman Dili ve Edebiyatı Bölümü, Number: 56 , p. 177-200, Spring III 2017.

Dolu O., Büker H., Uludağ Ş., Şiddet İçerikli Video Oyunlarının Çocuklar ve Gençler Üzerindeki Etkileri: Saldırganlık, Şiddet ve Suça Dair Bir Değerlendirme, Adli Bilimler Dergisi / Turkish Journal of Forensic Sciences, 9 (4): 54 - 75, 2010.

Irmak Yalçın A., Erdoğan S., Ergen ve Genç Erişkinlerde Dijital Oyun Bağımlılığı: Güncel Bir Bakış, Türk Psikiyatri Dergisi 2016;27(2):128-37.

Yakup B., Ahmetoğlu Emine, Bilgisayar Oyunlarının Çocukların Saldırganlık Düzeyine Etkisinin İncelenmesi, International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 10/11 Summer 2015, p. 363-382, ISSN: 1308-2140, Ankara-Turkey

Balıkçı R., Kırpınar İ., Çocuklarda ve Ergenlerde Çevrimiçi Oyun Bağımlılığı ve Agresif Davranışlar Arasındaki İlişkinin İncelenmesi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Psikoloji Anabilim Dalı Klinik Psikoloji Programı, İstanbul 2018.

Canbek G., Sağıroğlu Ş., Çocukların ve Gençlerin Bilgisayar ve İnternet Güvenliği, Gazi Üniversitesi, Mühendislik-Mimarlık Fakültesi, Bilgisayar Mühendisliği Bölümü 06570 Maltepe, ANKARA.

Akbulut Y., Çocuk ve Ergenlerde Bilgisayar ve İnternet Kullanımının Gelişimsel Sonuçları, Trakya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 2013, Cilt 3, Sayı 2, 53-68.

Öner P., Öner Ö., Aysev A., Dikkat Eksikliği Hiperaktive Bozukluğu, Prof.; Ankara Ü. Tıp Fak. Çocuk Psikiyatrisi AD. Ankara 2003 , cilt 12 , sayı 3 , 97.